20 март – Айбашта күптән көтелгән мәчет ачылу тантанасы
Иртәгә Биектау районында реставрациядән соң уникаль агач мәчет ачылачак. 2026 елның 20 мартында Биектау районының Айбаш авылында төбәк әһәмиятендәге «XX гасыр башы мәчете» мәдәни мирас объектын ачу тантанасы була. Уникаль агач архитектура һәйкәле масштаблы реставрациядән соң янә тормышка кайта.
Рухи үзәкне кайтару
Айбаш һәм аның тирәсендәге авылларда яшәүчеләр өчен мәчет архитектура һәйкәле генә түгел, ә рухи үзәк – бәйрәмнәргә җыелып, шатлыкларны уртаклашып, ярдәм табу урыны да булган. Озак еллар онытылып торганнан соң, ул яңадан кешеләргә хезмәт итәчәк. Бина «түбәсендә манаралы мәчет» композиция төренә карый, аны архитектура теориясендә «татар мәчете» дип атыйлар. Төз пропорцияләре, нәфис 26 метрлы манарасы һәм уникаль архитектура детальләре аны культ төзелеш сәнгатенең чын энҗе бөртеге итә. Нәкъ менә Айбаш мәчете Россиянең төрле төбәкләрендә совет чорыннан соң төзелгән күп кенә заманча агач мәчетләр өчен үрнәк булып тора.
Авыл тарихыннан Олы Айбаш авылына Казан ханлыгы чорында нигез салына. 1909 ел өчен «Ведомости магометанских приходов Казанской губернии» буенча, мәхәллә монда якынча 1590 елда барлыкка килгән. Авылга нигез салынганнан бирле мәчет зираттан ерак түгел урнашкан, анда тарихчылар XVI–XVIII йөзләрнең беренче яртысында кабер ташы тапканнар.
XVIII-XIX гасырның беренче яртысында халык дәүләт крестьяннары сословиесенә кергән, игенчелек, терлекчелек, шулай ук балта остасы, мич һәм итекче һөнәрләре белән шөгыльләнгән. «1859 ел мәгълүматлары буенча торак урыннар исемлеге»ндә Олы Айбаш авылы Казан өязенең 3 нче станы казна авылы буларак телгә алына. 78 йортта 655 кеше яши, һәм ул вакытта ук авылда мәчет эшли. XX гасыр башында искергән 1864 елгы мәчет урынына яңа бина – реставрациядән соң бүген ачыла торган бина төзелә. Авылда шулай ук мәдрәсә дә булган, ул 1909 ел мәгълүматлары буенча XVI йөз ахырыннан бирле эшләгән.
Күпләр көткән мәчет
Артта – озакка сузылган торгызылу юлы. Бүген мәчет үзенең тарихи кыяфәтендә – аны картлар хәтерләгәнчә һәм XX гасыр башы осталары уйлаганча күренә. Яңартылган, ләкин калебен саклаган хәлдә, ул яңадан мәхәллә кешеләрен кабул итәргә әзер. Фәнни-проект документациясе «Мәдәниятне үстерү» дәүләт программасы кысаларында эшләнгән. Реставрация эшләре хәйриячеләр – рухи мирасны саклау шәхси эшенә әверелеп, битараф булмаган кешеләр хисабына башкарылган. Территориядә төзекләндерү эшләре башкарылган, госел алу йорты төзелгән. Эчтә уңайлылык өчен барлык шартлар да тудырылган – заманча инженерлык системалары тарихи интерьерларга сак кына кереп сыенган.
ТР Мәдәни мирас объектларын саклау комитеты рәисе сүзе
Иван Гущин: «Айбашта мәчетнең кайтуы – күпләр көткән вакыйга. Бүген без, ул яңадан кешеләргә хезмәт итәчәк, дип әйтә алабыз. Бу реставраторларның, төзүчеләрнең, руханиларның, авыл халкының, хәйриячеләрнең уртак эше нәтиҗәсе. Мондый проектлар безгә чын могҗиза булуын күрсәтә – без бергә. Яңартылган мәчеткә рәхим итегез!»
Проектны гамәлгә ашыруда ярдәм иткәне өчен Татарстан Республикасы Рәисенә аерым рәхмәт.
Архитектура мирасы Айбаш мәчетенең аналоглары булып республиканың төрле районнарында – Әгерҗе, Әлки, Арча, Әтнә, Түбән Кама һәм Саба районнарында сакланып калган «татарныкы төсле» агач мәчетләр тора. Нәкъ менә Айбаш мәчете пропорцияләренең төзеклеге «татарныкы төсле» мәчетләрнең үзенчәлеге булып тора, һәм Татарстанда һәм Россиядә күп кенә заманча агач мәчетләр аны прототип буларак кулланалар.
Карап чыгарга чакырабыз
Мәчетнең тантаналы ачылышын туры эфирда күрергә мөмкин булачак. Трансляция иртәгә, 20 мартта, 7:00 сәгатьтә «Татарстан - Яңа гасыр» (ТЯГ) телеканалында башлана. Бу көн авыл тарихына кереп калачак. Трансляциягә кушылыгыз һәм бу шатлыкны безнең белән уртаклашыгыз!